Ung thư là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 30–50% trường hợp ung thư có thể phòng ngừa được nếu loại bỏ các yếu tố nguy cơ và duy trì lối sống lành mạnh. Trong số đó, chế độ ăn uống và thói quen sinh hoạt đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Nhiều người nghĩ rằng ung thư chỉ xảy ra do yếu tố di truyền, nhưng thực tế, thực phẩm và dụng cụ chế biến hàng ngày cũng có thể âm thầm tạo ra các chất gây ung thư. Đặc biệt, có 4 loại thực phẩm dễ gây ung thư được các chuyên gia cảnh báo.
1. Các loại hạt bị ẩm mốc
Các loại hạt bị ẩm mốc, đặc biệt là những loại giàu dầu như lạc (đậu phộng), đỗ (đậu) hay ngô, có thể trở thành môi trường lý tưởng cho sự phát triển của các loài nấm mốc nguy hiểm, điển hình là Aspergillus flavus và Aspergillus parasiticus. Các loài nấm này sản sinh ra aflatoxin – một loại độc tố vi nấm đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm chất gây ung thư nhóm 1, nghĩa là có bằng chứng khoa học rõ ràng về khả năng gây ung thư ở người. Aflatoxin tác động trực tiếp lên vật chất di truyền của tế bào, gây tổn thương DNA và dẫn đến đột biến gen p53 – một gen có vai trò quan trọng trong kiểm soát chu kỳ tế bào và ức chế sự hình thành khối u. Khi độc tố này kết hợp với các yếu tố nguy cơ khác như nhiễm virus viêm gan B hoặc C, nguy cơ phát triển ung thư gan nguyên phát tăng lên đáng kể.
Thực tế, hạt bị nhiễm aflatoxin thường có dấu hiệu đặc trưng như mùi hôi, vị đắng, màu sắc sẫm bất thường hoặc xuất hiện các đốm xanh, vàng, đen. Để phòng ngừa, cần lựa chọn hạt khô, sạch, không có mùi lạ, bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát; tuyệt đối không tiêu thụ hạt đã có dấu hiệu mốc, ngay cả khi đã được rang hoặc nấu chín, bởi nhiệt độ cao không thể phá hủy hoàn toàn aflatoxin. Ngoài ra, nên ưu tiên mua sản phẩm từ các nhà cung cấp uy tín, có quy trình kiểm định chất lượng nghiêm ngặt nhằm giảm thiểu rủi ro tiếp xúc với độc tố này.
2. Thực phẩm tinh bột tinh chế và đồ ăn chế biến sẵn
Tinh bột tinh chế như bánh mì trắng, bún, mì ăn liền, bánh kẹo ngọt cùng các loại thực phẩm chế biến sẵn không chỉ làm mất đi phần lớn chất xơ và vi chất dinh dưỡng, mà còn có xu hướng làm tăng nhanh đường huyết sau khi ăn. Sự gia tăng đột ngột của đường huyết kích thích cơ thể tiết nhiều insulin và yếu tố tăng trưởng IGF-1 (Insulin-like Growth Factor 1) – những chất có thể thúc đẩy sự nhân lên và phát triển của tế bào, bao gồm cả tế bào ung thư. Bên cạnh đó, thực phẩm chế biến sẵn thường chứa các phụ gia như chất bảo quản, chất tạo màu, chất điều vị… mà một số loại đã được nghiên cứu chứng minh có khả năng gây tổn thương DNA, làm gia tăng nguy cơ biến đổi tế bào.
Đặc biệt, khi thực phẩm tinh bột hoặc giàu protein được chế biến ở nhiệt độ cao, nguy cơ sinh ra các hợp chất gây ung thư càng tăng. Ví dụ, acrylamide – một chất được hình thành khi tinh bột tiếp xúc với nhiệt độ trên 120°C – đã được IARC xếp vào nhóm “có thể gây ung thư ở người”. Ngoài ra, khi chế biến thịt bằng phương pháp nướng than hoặc chiên rán ở nhiệt độ cao, mỡ chảy xuống than hồng sẽ sinh ra hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) và amin dị vòng (HCAs), là những chất có liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng và dạ dày.
Để bảo vệ sức khỏe, các chuyên gia khuyến cáo nên hạn chế tiêu thụ đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn, ưu tiên các phương pháp nấu lành mạnh như hấp, luộc, hoặc áp chảo ở nhiệt độ vừa phải. Đồng thời, cần tăng cường bổ sung rau xanh và trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa nhằm hỗ trợ cơ thể chống lại quá trình tổn thương tế bào và ung thư hóa.
3. Môi trường ô nhiễm khói bụi
Mặc dù ô nhiễm không khí không phải là “thực phẩm” theo nghĩa thông thường, nhưng thực chất, bạn đang đưa nó vào cơ thể mỗi ngày thông qua quá trình hít thở và thậm chí qua những món ăn đã bị bụi bẩn, khí độc bám dính trước khi chế biến. Trong môi trường ô nhiễm, bụi mịn PM2.5 có kích thước siêu nhỏ có thể đi sâu vào tận phế nang, gây viêm mạn tính, làm tổn thương DNA và làm tăng nguy cơ ung thư phổi. Bên cạnh đó, nhiều hợp chất độc hại như benzene, formaldehyde và dioxin – thường xuất hiện trong khí thải công nghiệp, khói xe, quá trình đốt rác đã được ghi nhận có liên quan tới ung thư bạch cầu, ung thư gan và nhiều bệnh lý nguy hiểm khác.
Những người sống gần khu công nghiệp, lò luyện kim, xưởng gỗ, khu đốt than, cơ sở sản xuất nhựa hoặc làm việc thường xuyên trong môi trường có khói hàn, khói sơn thuộc nhóm nguy cơ cao và cần đặc biệt cảnh giác. Để giảm thiểu tác hại, các chuyên gia khuyến cáo nên sử dụng khẩu trang đạt chuẩn N95 hoặc KN95 khi ra ngoài hoặc khi làm việc trong môi trường nhiều bụi; trang bị máy lọc không khí tại nhà để cải thiện chất lượng không khí trong không gian sinh hoạt; và rửa kỹ rau quả trước khi ăn nhằm loại bỏ bụi bẩn, hóa chất bám trên bề mặt.
4. Đũa gỗ ẩm mốc
Đũa gỗ ẩm mốc là một “thủ phạm” tiềm ẩn gây hại sức khỏe mà hầu như gia đình nào cũng có nguy cơ gặp phải, nhưng lại thường bị bỏ qua. Do đặc tính hút ẩm và giữ nước của các loại vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, trúc, đũa rất dễ trở thành môi trường lý tưởng cho nấm mốc phát triển nếu không được làm khô hoàn toàn sau khi rửa. Khi bị mốc, chúng có thể chứa aflatoxin – loại độc tố vi nấm tương tự như trong hạt lạc, đỗ mốc, vốn được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm tác nhân gây ung thư gan nguyên phát. Việc tiếp xúc với aflatoxin qua đường ăn uống trong nhiều năm sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ mắc ung thư gan, đặc biệt ở những người đã nhiễm virus viêm gan B hoặc C.
Ngoài ra, các vi khuẩn và nấm mốc bám trên bề mặt đũa cũ còn có thể gây nhiễm trùng đường tiêu hóa, ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài. Để phòng tránh, các chuyên gia khuyến nghị nên thay đũa gỗ định kỳ mỗi 3–6 tháng, luôn để đũa ở nơi khô ráo, thoáng mát sau khi rửa, và tuyệt đối tránh đặt trong hộp kín khi còn ẩm. Ngoài ra, việc chuyển sang sử dụng đũa inox hoặc nhựa chịu nhiệt cũng là một giải pháp an toàn giúp hạn chế tối đa nguy cơ mốc và nhiễm độc.
Ung thư không hình thành tức thì, mà là hệ quả của một quá trình kéo dài, trong đó các tổn thương tế bào và biến đổi gen âm thầm tích lũy qua nhiều năm. Đáng lo hơn, những thói quen sinh hoạt tưởng chừng vô hại – như ăn lạc rang để lâu, thường xuyên tiêu thụ các món nướng cháy xém, hay sử dụng đũa gỗ đã cũ và ẩm mốc – lại chính là những “ngòi nổ” tiềm ẩn, âm thầm thúc đẩy nguy cơ mắc bệnh.
Như vậy, việc chủ động nhận diện sớm các mối nguy từ thực phẩm và dụng cụ nhà bếp, kết hợp xây dựng chế độ ăn uống khoa học, an toàn và giàu dinh dưỡng, chính là “liều vắc-xin” hiệu quả nhất giúp phòng ngừa ung thư, bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.
THÔNG TIN LIÊN HỆ
Fanpage: Dr Thùy Dung (Bác sĩ Dung)
Website: drthuydung.com
TikTok: Dr Thuỳ Dung
Youtube: Dr Thuỳ Dung